“May thay, Perry đã đến”: Để phát triển, Nhật Bản thừa nhận mình yếu kém

Năm 1853, Phó Đề đốc Matthew Perry chỉ huy một hạm đội Mỹ tiến vào vịnh Edo của nước Nhật. 

Ông mang theo thư của Tổng thống Hoa Kỳ Millard Fillmore, yêu cầu Nhật Bản chấm dứt chính sách bế quan tỏa cảng và mở cửa giao thương với phương Tây.

Perry hẹn mùa xuân năm sau sẽ trở lại nhận câu trả lời. Và chỉ bảy tháng sau, ông đã xuất hiện với một lực lượng đông gấp đôi.

Phía sau lời đề nghị giao thương là tàu chiến và đại bác. Nhật Bản hiểu rằng họ phải tự mở cửa, nếu không sẽ bị ép mở cửa.

Đối với một đất nước đã tương đối biệt lập với quốc tế hơn hai thế kỷ dưới thời Edo, sự xuất hiện của những chiếc “Hắc thuyền” (黒船/kurofune) là một cú sốc lớn. Sự kiện này đã phơi bày khoảng cách về quân sự, khoa học và kỹ thuật giữa Nhật Bản với phương Tây, đồng thời đặt ra một câu hỏi sống còn cho xứ sở mặt trời mọc: làm thế nào để không bị các cường quốc bên ngoài khuất phục?

Phá giải nan đề ấy có lẽ chính là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của công cuộc Duy Tân tại nước Nhật.

Hai mươi hai năm sau sự kiện Hắc thuyền, dưới thời Thiên hoàng Minh Trị, Fukuzawa Yukichi đã thẳng thắn viết: “May thay, Phó Đề đốc Perry đã đến Nhật.” Câu viết nổi tiếng ấy xuất hiện trong danh tác Khái lược văn minh luận (文明論之概略) của ông, ra mắt năm 1875 và được xem là một trong công trình lý luận tiêu biểu của thời kỳ Duy Tân ở nước Nhật.

Câu viết trên, hiển nhiên, không phải cho thấy Fukuzawa vui mừng vì đất nước bị đe dọa. Điều ông muốn nhấn mạnh là sự xuất hiện của Perry đã buộc người Nhật phải nhìn thẳng vào sự yếu kém của mình để từ đó canh tân.

Fukuzawa Yukichi là một trong những nhà tư tưởng và giáo dục có ảnh hưởng lớn nhất đối với nước Nhật hiện đại. Ông truyền bá tư tưởng phương Tây, đề cao tinh thần độc lập và cho rằng muốn giữ được đất nước, người Nhật trước hết phải thay đổi cách suy nghĩ.

Độc giả người Việt hẳn đã sớm biết đến ông qua danh tác Khuyến học, cũng là một công trình kinh điển khác của nước Nhật thời Duy Tân.

Nếu như Khuyến học là tập sách súc tích được Yukichi chắt lọc để viết cho đại chúng, thì Khái lược văn minh luận là một thiên lý luận đòi hỏi nhiều công phu hơn từ người đọc. Được xem là tác phẩm lý luận có hệ thống nhất của Yukichi, bộ sách thể hiện nỗ lực của tác giả muốn đóng góp một bản luận cương cho công cuộc hiện đại hóa Nhật Bản.

Cuốn sách đã có bản tiếng Việt, do dịch giả Nguyễn Đỗ An Nhiên chuyển ngữ, Phạm Việt Long và Nhật Chiêu hiệu đính, Nhà xuất bản Thế Giới cho ra mắt lần đầu vào năm 2018 trong Bộ sách kỷ niệm 150 năm Minh Trị Duy Tân.

Bài viết sẽ điểm qua một vài điểm chính trong tư tưởng canh tân của Fukuzawa Yukichi được thể hiện trong tập sách này.

Trước Duy Tân, Nhật Bản cũng từng “bài ngoại”

Quá trình học hỏi phương Tây của Nhật Bản không hề diễn ra suôn sẻ. Cũng như nhiều quốc gia châu Á thời đó, Nhật Bản từng có một bộ phận võ sĩ và trí thức quyết liệt đòi xua đuổi người nước ngoài.

Fukuzawa ví lần đầu người Nhật tiếp xúc trực tiếp với phương Tây giống như một người đang ở trong bóng tối bỗng bị đẩy ra giữa buổi trưa chói chang. Mọi thứ đều xa lạ, khó hiểu và đáng sợ. Phản ứng đầu tiên của nhiều người là chống lại người ngoại quốc.

Từ đó, phong trào bài ngoại phát triển cùng với khẩu hiệu tôn Hoàng và lật đổ Mạc phủ. Người dân tức giận vì chính quyền ký những hiệp ước bất lợi với nước ngoài. Họ tin rằng muốn bảo vệ Nhật Bản thì trước hết phải đuổi hết người phương Tây.

Nhưng sau khi Mạc phủ sụp đổ, chủ trương bài ngoại cũng dần mất đi sức hút.

Người Nhật nhận ra phương Tây không chỉ đem đến tàu chiến và mối đe dọa. Họ còn mang theo những điều kiện sẽ khiến Nhật Bản phát triển.

Qua việc tiếp xúc với người nước ngoài, đọc sách phương Tây và tham gia những cuộc tranh luận mới, người Nhật dần hiểu rằng đóng cửa không thể giúp đất nước giữ được độc lập. Muốn tránh bị khuất phục, họ phải học chính những điều đã làm cho phương Tây trở nên hùng mạnh.

Tranh luận chỉ có ích khi bạn không muốn đánh bại đối phương

Dù ủng hộ đổi mới, Fukuzawa không nhìn nhận xã hội theo lối nhị nguyên đơn giản, chỉ bao gồm người tiến bộ và kẻ lạc hậu.

Theo ông, mỗi nhóm người đều có ưu điểm và nhược điểm riêng. Ví như người bảo thủ có ưu điểm là thận trọng, nhưng dễ trở nên ngoan cố. Người cải cách nhạy bén với cái mới, nhưng cũng dễ hấp tấp. Vì thế, nếu hai phía mãi công kích nhau, xã hội sẽ chỉ dậm chân tại chỗ.

Ông kể rằng khi có người nói mọi người đều có quyền bình đẳng, một người bảo thủ lập tức suy diễn rằng đó là chủ trương xóa bỏ quân vương và đẩy đất nước vào hỗn loạn. Phía chủ trương bình đẳng cũng không chịu giải thích, mà xem người bảo thủ là kẻ thù.

Hai bên đều bắt đầu từ những kết luận cực đoan nên cuộc tranh luận chỉ khiến họ xa nhau hơn.

Với Fukuzawa, tranh luận chỉ có ích khi người tham gia thật sự muốn hiểu vấn đề, chứ không phải chỉ muốn đánh bại đối phương.

Một cánh én chẳng thể đem đến mùa xuân

Từ chuyện giao tiếp và tranh luận, Fukuzawa đi đến một kết luận lớn hơn: trình độ của một quốc gia không thể được quyết định bởi vài cá nhân xuất chúng.

Một xã hội lạc hậu vẫn có thể xuất hiện những người rất thông minh và đạo đức. Ngược lại, một xã hội tiến bộ vẫn tồn tại người ngu dốt và xấu xa.

Vì lẽ đó, theo ông, điều thực sự làm nên văn minh và sự tiến bộ không phải là sự xuất hiện của một vài trường hợp xuất chúng riêng lẻ, mà là trình độ tri thức và tinh thần phổ biến trong toàn xã hội.

Bởi vậy, Fukuzawa không tin rằng vận mệnh đất nước có thể đặt hết vào tay một “minh quân”. Một nhà lãnh đạo giỏi có thể mở đường, nhưng không thể thay thế sự trưởng thành của toàn dân.

Thay vì chỉ hỏi bao giờ đất nước xuất hiện một người đủ tài đức để giải quyết mọi vấn đề, điều mà Fukuzawa quan tâm là: xã hội đã có đủ những con người biết suy nghĩ độc lập, lắng nghe ý kiến khác và cùng chịu trách nhiệm hay chưa?

“May thay, Perry đã đến” vì thế không phải lời ca ngợi sức mạnh của phương Tây, mà là cách Nhật Bản nhìn thẳng vào sự yếu kém của mình để bắt đầu học hỏi.

Bài viết nằm trong mục Đọc sách cùng Đoan Trang, đăng vào thứ Ba hàng tuần. Bài cộng tác xin gửi cho chúng tôi tại đây.

Ban biên tập Luật Khoa tạp chí, bao gồm Đoan Trang, rất mong chờ bài viết của bạn.

Đọc thêm

Phan Khôi di cảo: Những trang viết cuối cùng của nạn nhân một thời đấu tố

Phan Khôi di cảo được Nhà xuất bản Tri thức phát hành năm 2021, giới thiệu những bản thảo chưa từng công bố của Phan Khôi, mà qua đó giúp người đọc được ngược dòng thời gian về những năm tháng cuối đời của ông học giả và của xã hội Việt Nam thời bấy giờ.

Khi phản biện không được, “họ” sẽ “đấu tố”!

Cái giá của sự tỉnh thức dường như quá đắt. Tôi như đứng giữa ngã ba đường: tiếp tục nói lên sự thật và đối mặt với sự ruồng rẫy, hay là đeo lại chiếc mặt nạ “ưu tú” để được sống bình yên như những người khác?