Phan Khôi di cảo: Những trang viết cuối cùng của nạn nhân một thời đấu tố

Có những cuốn sách được đọc như một tác phẩm vẹn tròn. Cũng có những cuốn sách được đọc như một hồ sơ lý lịch sống động. Cuốn sách Phan Khôi di cảo (bản chưa đầy đủ), do các con của học giả Phan Khôi sưu tầm và biên soạn, thuộc về trường hợp thứ hai đó.

Phan Khôi di cảo được Nhà xuất bản Tri thức phát hành năm 2021, giới thiệu những bản thảo chưa từng công bố của Phan Khôi, mà qua đó giúp người đọc được ngược dòng thời gian về những năm tháng cuối đời của ông học giả và của xã hội Việt Nam thời bấy giờ.

Phan Khôi (1887-1959) sinh ra ở huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, nay là TP. Đà Nẵng, trong một gia đình Nho học. Ông thi đậu tú tài Hán học năm 19 tuổi nhưng rời bỏ khoa cử để tiếp cận chữ Quốc ngữ và các tư tưởng mới. Trong hơn bốn thập niên cầm bút, ông hoạt động trên nhiều lĩnh vực: báo chí, văn học, khảo cứu lịch sử, ngôn ngữ học, dịch thuật, và phê bình xã hội.

Ngày nay, công chúng thường nhớ đến Phan Khôi như người khởi xướng phong trào Thơ Mới với bài thơ Tình già. Tuy nhiên, đó chỉ là một phần rất nhỏ trong di sản của ông. Trước năm 1945, ông là cây bút chủ lực của nhiều tờ báo lớn như Nam Phong, Phụ nữ tân văn, Thần Chung, Trung Lập, Đông Tây, v.v. Với lối lập luận sắc bén, thường xuyên tranh luận với những tên tuổi lớn đương thời, ông được người ta gọi là “Ngự sử văn đàn”.