Tôi học viết văn với Haruki Murakami

Là người mê tiểu thuyết, tôi biết đến Haruki Murakami từ khá sớm, khi còn học lớp 9. Tác phẩm đầu tiên của ông mà tôi tập tành đọc là Rừng Na Uy. Đây không hẳn là một kỷ niệm dễ chịu đối với một đứa trẻ ở tuổi đó. Nếu từng đọc cuốn sách, có lẽ bạn cũng phần nào đoán được lý do.

Ấn tượng ban đầu không mấy tốt đẹp. Nhưng Murakami vẫn khiến tôi tìm đọc thêm những tác phẩm khác của ông. Tôi mê mẩn văn phong khác biệt và cách ông quan sát con người cùng thế giới quanh mình.

Năm 2022, khi bắt đầu tập tành viết lách, tôi đọc Novelist as a Vocation (tạm dịch: Viết tiểu thuyết như một thiên chức), được xuất bản lần đầu bằng tiếng Nhật vào năm 2015, bản tiếng Anh do Philip Gabriel và Ted Goossen chuyển ngữ ra mắt 7 năm sau đó. 

Cuốn sách tập hợp những suy ngẫm của Murakami về công việc viết văn và quá trình sáng tạo.

Từ cuốn sách, tôi học lỏm được khá nhiều điều. Tôi cũng nhận ra mình vốn có vài thói quen khá giống những gì Murakami mô tả. Bây giờ nghĩ lại, có lẽ đó là cách những người không được đào tạo bài bản bắt đầu viết – như tôi và Murakami.

Hồi đó, tôi không có ý định đi xa với nghề viết, viết báo như hiện nay lại càng không, nhưng “nghề chọn người”. Năm 2024, khi bắt đầu viết ở Luật Khoa, tôi vẫn giữ những thói quen này. Cho đến hôm nay cũng vậy. Vì thế, tôi muốn chia sẻ vài điều thú vị mà mình đã và đang học từ cuốn sách.

Tuy nhiên, như Murakami nhiều lần nhắc rằng những gì ông viết chỉ là phương pháp phù hợp với cá tính và hoàn cảnh của riêng ông, những điều tôi chia sẻ dưới đây cũng vậy.

Thấy mình qua từng câu từ

Trong cuốn sách, Murakami đã có nhiều chia sẻ rất chân thật và đầy lý thú về quá trình viết và rèn luyện viết của mình. 

Murakami kể, khi hoàn thành bản thảo đầu tiên của Lắng nghe gió hát (Hear the Wind Sing), ông thấy câu chữ của mình quá nặng nề và có phần phô trương. Ông thử viết một phần bằng tiếng Anh, dù vốn từ và ngữ pháp khi đó còn hạn chế. Sau đó, ông chuyển đoạn văn trở lại tiếng Nhật.

Sự thiếu hụt ngôn ngữ buộc Murakami phải viết câu ngắn, dùng từ đơn giản và hạn chế những cấu trúc cầu kỳ. Nhưng chính trong giới hạn đó, ông tìm thấy giọng văn của mình.

Theo Murakami, một nghệ sĩ độc đáo cần có phong cách dễ nhận ra. Người đó cũng phải biết tự làm mới và dần biến phong cách riêng thành một phần trong tiêu chuẩn cảm thụ của công chúng.

Tuy nhiên, câu chuyện của ông cho thấy sự độc đáo không nhất thiết bắt đầu từ tham vọng tạo ra điều chưa từng có. Đôi khi, nó chỉ bắt đầu từ cảm giác mình đang viết không đúng với bản thân. Việc cần làm sau đó là gạt bỏ những gì gượng ép.

Mỗi khi loay hoay với câu chữ, tôi thường nhớ đến kinh nghiệm của Murakami.

Sự độc đáo đôi khi không đến từ việc học thêm thật nhiều kiến thức hay kỹ thuật. Nó đến từ việc gạt bỏ những gì khiến người viết không còn nghe thấy giọng nói tự nhiên của mình.

Vừa tự do, vừa kỷ luật

Murakami thường bắt đầu viết một cuốn tiểu thuyết mà không có dàn ý cố định. Ông không biết câu chuyện sẽ kết thúc ra sao. Ông để nhân vật dẫn mình đến những hướng đi chưa từng dự tính.

Nhờ vậy, viết trở thành một cuộc phiêu lưu. Nhà văn vừa tạo ra câu chuyện, vừa khám phá nó như một độc giả đang đọc lần đầu.

Nhưng ngẫu hứng chỉ là một nửa công việc. Phần còn lại đòi hỏi kỷ luật của một người thợ.

Trước khi bắt đầu một cuốn tiểu thuyết dài, Murakami dọn trống lịch làm việc và tạm từ chối những dự án khác. Khi đã bắt tay vào viết, ông duy trì một lượng nhất định mỗi ngày. Câu chữ đến dễ dàng hay khó khăn cũng không quan trọng. Ông vẫn ngồi vào bàn và hoàn thành phần việc của mình.

Viết xong bản thảo đầu tiên, Murakami nghỉ một thời gian ngắn. Sau đó, ông sửa lại toàn bộ từ đầu đến cuối. Bản thảo tiếp tục được để “lắng” trước khi ông đọc lại với một con mắt hoàn toàn xa lạ trước tác phẩm của mình. Chỉ khi này, tác phẩm mới được đến tay độc giả đầu tiên: vợ ông.

Sự ngẫu hứng mở ra những khả năng mới nhưng kỷ luật biến những khả năng ấy thành một cuốn sách có thể đọc được.

Đó cũng là lý do chạy bộ giữ vị trí quan trọng trong đời sống của Murakami. Ông thậm chí viết một cuốn sách dành riêng cho nó. Khi có dịp, tôi sẽ kể thêm về cuốn sách ấy.

Hiển nhiên, Murakami không cho rằng nhà văn nào cũng phải chạy marathon. Điều ông muốn nói là mỗi người cần tìm ra cách duy trì năng lượng trong thời gian dài. Viết một cuốn tiểu thuyết không phải cuộc chạy nước rút.

Tài năng có thể giúp người ta viết được một đoạn văn hay. Sức bền mới giúp họ đi đến cuối một cuốn sách và còn đủ sức bắt đầu cuốn tiếp theo.

Người viết là người quyết định

Kỷ luật mà Murakami nói đến không chỉ là số giờ ngồi trước bàn hay số vòng chạy mỗi ngày. Nó còn thể hiện ở cách ông bảo vệ sự độc lập của mình trước văn đàn.

Murakami không mấy hứng thú với các hội nhóm văn chương. Ông hiếm khi xuất hiện trong những sinh hoạt mang tính nghi lễ của giới viết lách. Quan hệ giữa ông và một bộ phận giới phê bình Nhật Bản cũng khá căng thẳng.

Ông thừa nhận giải Gunzo đã mở cho mình cánh cửa đầu tiên. Nhưng về lâu dài, một tác phẩm có tồn tại được hay không còn phụ thuộc vào độc giả. Không giải thưởng hay lời đánh giá nào có thể quyết định điều đó.

Nói vậy không có nghĩa Murakami hoàn toàn thờ ơ trước phê bình. Ông vẫn nhớ rõ nhiều lời chê bai từng nhắm vào mình. Ông vẫn tức giận khi bị chỉ trích và đôi khi phản ứng gay gắt trước nhận xét của người đọc bản thảo.

Điều quan trọng là Murakami không để những phán xét ấy quyết định cuốn sách tiếp theo của mình. Ông lắng nghe, phản ứng, nhưng quyền lựa chọn cuối cùng vẫn thuộc về ông.

Muốn không phải chạy theo thị hiếu nhất thời, nhà văn phải đủ bền bỉ để giữ độc giả qua nhiều năm. Muốn không lệ thuộc vào một giải thưởng, người viết phải tiếp tục hoàn thành những cuốn sách có thể tự tìm đường đến với người đọc.

Tiếp tục khi cảm hứng đã qua

Ai làm công việc liên quan đến câu chữ hẳn đều từng trải qua cảm giác: có những ngày viết rất dễ dàng, nhưng cũng có những ngày ngồi rất lâu mà không viết nổi một câu.

Nếu đọc Novelist as a Vocation như một khóa học sáng tác, dạy người học viết “dễ” hơn và viết giống một văn hào, bạn có thể sẽ thất vọng. Cuốn sách không dạy người đọc viết giống Murakami. Nó càng không bảo đảm rằng cứ làm theo lịch trình của ông thì sẽ tạo ra một Kafka bên bờ biển khác.

Điều đáng học nhất từ cuốn sách không phải một kỹ thuật có thể sao chép, mà là những gợi mở của tác giả yêu cầu mỗi người tự tìm ra nhịp làm việc phù hợp với mình.

Murakami kể, ông trở thành nhà văn vào khoảnh khắc ý nghĩ viết tiểu thuyết xuất hiện khi ông xem một trận bóng chày. Nhưng ông chỉ biến viết văn thành một nghề nhờ hàng nghìn buổi sáng sau đó.

Có gì trong những buổi sáng đó? Đơn giản, ông chỉ ngồi xuống bàn. Bắt đầu viết. Chạy trên quãng đường quen thuộc. Đọc lại bản thảo. Rồi sửa từ đầu.

Có thể thấy, cảm hứng tuy có thể đưa một người đến trang viết đầu tiên, nhưng nghề nghiệp chỉ bắt đầu khi người ấy vẫn quay lại vào ngày hôm sau, kể cả lúc cảm hứng không còn ở đó.

Đọc thêm

Một vở hí kịch giữa pháp trường

“Đàn hương hình” có thể không phải một cuốn sách khó đọc theo nghĩa thông thường. Nó cũng không nhất thiết đem lại những phát hiện tư tưởng quá mới. Nhưng nó đủ sức làm người đọc bị lay động, bị khó chịu, bị cuốn vào, rồi phải nghĩ lại về bạo lực, quyền lực và nhân tính.

“Chúng tôi ăn rừng”: Nhật ký điền dã và giới hạn của cái nhìn trung lập

“Hii saa bri… (Chúng tôi đã ăn rừng…), tiếp theo là một địa danh nhất định, được người Mnông Gar hay Phil Brêe (“những con người của rừng”) dùng để chỉ một năm nào đó. Những người làm rẫy bán du cư này của vùng Tây Nguyên Việt Nam không có cách khắc đoạn dòng chảy của thời gian nào khác ngoài những cứ liệu không gian được đánh dấu bởi những vạt rừng do họ phát và đốt để gieo trồng hằng năm.” Đây là đoạn mở đầu cho lời dẫn nhập không thể nào gây tò mò và xuất […]