Ai sẽ điều tra người có quyền điều tra?

Những ngày qua, dư luận lẫn giới chuyên gia xôn xao bàn tán về thông tin có thể sẽ bãi bỏ Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao (VKSND Tối cao) và chuyển thẩm quyền của cơ quan này sang các cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân và Quân đội nhân dân. [1]

Đó là một trong những đề xuất đáng chú ý nhất được nêu ra tại nghị trường vào ngày 20/8, khi Quốc hội khóa 16 họp xem xét định hướng, chính sách của dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự sửa đổi, do Bộ Công an chủ trì soạn thảo. [2] 

Câu hỏi chính được giới chuyên gia và nhiều người đặt ra là: liệu việc chuyển thẩm quyền này có thực sự làm cho hoạt động điều tra khách quan hơn như những người nêu đề xuất này tuyên bố, hay chỉ là chuyển xung đột lợi ích từ cơ quan này sang cơ quan khác?

Còn nhiều băn khoăn

Cơ quan điều tra VKSND Tối cao hiện xử lý một nhóm tội phạm đặc biệt: tội xâm phạm hoạt động tư pháp; tội tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp mà người bị xem xét là cán bộ, công chức thuộc các cơ quan điều tra, kiểm sát, tòa án, thi hành án hoặc người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp. Thẩm quyền này được quy định tại Điều 20 Luật Tổ chức VKSND năm 2014, khoản 3 Điều 163 Bộ luật Tố tụng hình sự và Điều 30 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015. [3][4][5]

Theo lịch trình được công bố, dự kiến Quốc hội sẽ xem xét và thông qua dự luật tại kỳ họp thứ hai vào tháng 10/2026; luật có thể có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. [6]

Nói về lý do của đề xuất bãi bỏ Cơ quan điều tra VKSND Tối cao, Bộ Công an cho rằng việc VKSND vừa thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, vừa có cơ quan điều tra trực thuộc có thể ảnh hưởng đến tính khách quan và quan hệ chế ước giữa điều tra với công tố. [7]

Quan điểm phê phán này không phải mới xuất hiện. Vai trò kép của viện kiểm sát tại Việt Nam từ lâu cũng đã gây tranh luận trong học giới. [8]

Về bản chất, mô hình này mang dấu ấn của hệ thống prokuratura từ thời Xô-viết – một hệ thống tồn tại nhiều bất cập mà không ít nghiên cứu đã chỉ ra – và không tương đồng với cơ quan công tố trong các hệ thống tư pháp phương Tây. [9]

Đáng nói, điều khiến nhiều người băn khoăn còn ở chỗ: dù mô hình hiện tại có hạn chế, phương án thay thế không mặc nhiên sẽ tốt hơn. Lý do là khi người bị điều tra là cán bộ công an, thì người tiến hành điều tra và người bị điều tra vẫn thuộc cùng một hệ thống do Bộ Công an quản lý. 

Khi đó, viện kiểm sát vẫn giữ quyền công tố và kiểm sát điều tra, nhưng quyền lực của cơ quan này rất có thể sẽ bị giảm đi.

Chỉ thụ lý 0,04% số vụ án: Có thật sự là quá ít?

Một trong những lý lẽ chính được nêu ra để minh chứng cho tính không cần thiết của Cơ quan điều tra VKSND Tối cao đó là số vụ án mà cơ quan này tiếp nhận và xử lý quá ít.

Từ ngày 01/01/2018 đến hết tháng 3/2026, con số 390 vụ án do Cơ quan điều tra VKSND Tối cao xử lý chỉ chiếm khoảng 0,04% tổng số vụ án do các cơ quan điều tra thụ lý. [10] Với con số này, người ta có thể lập luận rằng khối lượng công việc của cơ quan này không lớn và việc chuyển thẩm quyền sẽ ít ảnh hưởng đến hoạt động điều tra nói chung.

Thực tế là cơ quan điều tra VKSND Tối cao có phạm vi thẩm quyền rất hẹp. Cơ quan này tập trung vào những hành vi có khả năng làm sai lệch chính quá trình thực thi công lý, như bức cung, dùng nhục hình, làm sai lệch hồ sơ, không truy cứu người có tội, ra quyết định trái pháp luật, nhận hối lộ trong hoạt động tư pháp. Số vụ tiếp nhận ít một phần chính là do phạm vi thẩm quyền đặc biệt này.

Nhưng đáng nói, đây là nhóm án có thể không lớn về số lượng nhưng có thể gây hậu quả rất lớn. Khi một điều tra viên làm sai lệch chứng cứ, một cán bộ trại giam dùng nhục hình hay một người tiến hành tố tụng cố ý bỏ lọt tội phạm thì thiệt hại sẽ rất nghiêm trọng. Sai phạm từ chúng sẽ làm suy giảm độ tin cậy của cả quá trình điều tra, truy tố và xét xử.

Dưới đây là hai vụ việc cho thấy Cơ quan điều tra VKSND Tối cao có tầm quan trọng rất lớn. Ý nghĩa lớn nhất là nó giúp các vụ án trở nên minh bạch, hạn chế các bất công và án oan. 

Vụ thứ nhất là vào tháng 7/2025, Cơ quan điều tra VKSND Tối cao đã khởi tố, bắt tạm giam năm người là cán bộ quản giáo, chiến sĩ và hạ sĩ quan thuộc trại tạm giam Công an tỉnh Kiên Giang cũ để điều tra cáo buộc dùng nhục hình dẫn đến cái chết của một phạm nhân. [11]

Vụ thứ hai là vào tháng 3/2026, cơ quan này tiếp tục khởi tố và bắt tạm giam một nguyên phó thủ trưởng cơ quan cảnh sát điều tra cùng một nguyên điều tra viên Công an huyện Trà Ôn, Vĩnh Long, để điều tra về cáo buộc “không truy cứu trách nhiệm hình sự người có tội” trong quá trình giải quyết vụ tai nạn khiến một nữ sinh tử vong. [12]

Trên mạng xã hội những ngày qua, không ít người cũng đã dẫn lại hai vụ việc trên để chứng minh cho tính cần thiết của cơ quan này. Ngoài ra, làn sóng phản đối đề xuất mới còn đến từ những lo ngại muôn thuở khác, bao gồm nỗi lo về quyền lực quá lớn của Bộ Công an và nguy cơ xảy ra xung đột lợi ích.

Rủi ro xung đột lợi ích

Như đã nêu, việc chuyển thẩm quyền của Cơ quan điều tra VKSND Tối cao về cho cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân đã gây nên lo ngại về vấn đề Bộ Công an “vừa đá bóng, vừa thổi còi”. Bởi lẽ, mối quan hệ cùng ngành và cùng hệ thống chỉ huy sẽ làm xuất hiện xung đột lợi ích, bất kể người được giao nhiệm vụ có cố gắng khách quan đến đâu.

Năm 2018, Ủy ban Chống tra tấn của Liên Hợp Quốc khuyến nghị rằng việc điều tra các cáo buộc về chết người trong thời gian bị giam giữ và sử dụng vũ lực quá mức phải được tiến hành bởi một cơ chế độc lập, không có quan hệ tổ chức hoặc cấp bậc với người bị cáo buộc. Ủy ban này còn khuyến nghị Việt Nam thành lập một cơ chế độc lập tiếp nhận và xử lý khiếu nại đối với cảnh sát. [13]

Có thể thấy, đề xuất này được nêu ra vào thời điểm Cơ quan điều tra VKSND Tối cao chưa bị xem xét bãi bỏ, và vì thế đã cân nhắc đến hạn chế cố hữu của cơ quan này: tính độc lập. Do đó, đây là một đề xuất rất quan trọng, vì nó góp phần củng cố tính khách quan trong quá trình điều tra và xét xử.

Cơ quan điều tra VKSND Tối cao có thể cần được xem xét về hiệu quả, nguồn lực, tính độc lập trong nội bộ viện kiểm sát và trách nhiệm giải trình. Nhưng muốn bỏ một thiết chế kiểm soát, cơ quan đề xuất không chỉ cần chứng minh rằng bộ máy mới gọn hơn, mà còn phải chứng minh khả năng phát hiện và xử lý sai phạm vẫn sẽ hiệu quả khi đề xuất được thực hiện.

Trong lúc giới chuyên gia và dư luận vẫn liên tục bày tỏ những băn khoăn, lo ngại, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội đã tán thành chủ trương không tiếp tục tổ chức Cơ quan điều tra VKSND Tối cao. Dù vậy, ủy ban này đồng thời yêu cầu phải nghiên cứu giải pháp khắc phục những khó khăn, vướng mắc phát sinh khi triển khai đề xuất. 

Ngoài ra, ủy ban cũng đề nghị tổ chức bộ máy của các cơ quan điều tra phải được quy định cụ thể trong luật, thay vì chỉ giao hai Bộ trưởng quy định chi tiết. [14] Tuy nhiên, điều đáng nói là ủy ban vẫn tán thành việc giao Bộ trưởng Bộ Công an và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng phân công hoặc điều chuyển thẩm quyền giữa các cơ quan điều tra trong từng hệ thống.

***

Hiện nay, hệ thống chính trị Việt Nam có hai lớp kiểm soát chính đối với hoạt động tố tụng và thực thi pháp luật, đó là kiểm sát điều tra của VKSND và giám sát của các cơ quan dân cử (như Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp). Sự phối hợp này nhằm đảm bảo quyền lực nhà nước được kiểm soát chặt chẽ, minh bạch và tuân thủ hiến pháp.

Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có một cơ chế tách biệt rõ ràng về tổ chức hoặc cấp bậc dành riêng cho trường hợp người bị điều tra là cán bộ thuộc ngành công an.

Vậy thì làm thế nào bảo đảm tính khách quan khi Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an lại có thẩm quyền điều tra cán bộ cùng ngành? Ai sẽ tiếp nhận khiếu nại, kiểm tra dấu hiệu bỏ sót tội phạm, và cơ chế nào cho phép chuyển vụ án sang một chủ thể bên ngoài ngành khi có xung đột lợi ích? Cơ sở nào để tin rằng đề xuất này không gây ra tình trạng tập trung quyền lực quá lớn vào một số ít cơ quan? Tính độc lập tư pháp sẽ ra sao khi Bộ Công an đã quyền lực lại càng quyền lực hơn?

Chỉ khi Bộ Công an làm rõ được các băn khoăn này thì đề xuất của họ mới có tính thuyết phục và được lắng nghe nhiều hơn. Nếu không thì những nghi ngại vẫn còn, và việc duy trì cơ quan điều tra VKSND Tối cao trước mắt vẫn là một phương án tốt hơn.

Đọc thêm

Ủy ban Tư pháp Quốc hội đồng ý bỏ cơ quan điều tra của VKSND Tối cao

Sáng 20/8, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp (Quốc hội) - với vai trò cơ quan thẩm tra - đã cho ý kiến về Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi). Theo đó, cơ quan này tán thành đề xuất bỏ Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) Tối cao của Bộ Công an.

Bộ Công an tiếp tục đề xuất miễn trách nhiệm hình sự cho công an khi thực hiện “biện pháp nghiệp vụ”

Dù “gây thiệt hại” hay “buộc phải thực hiện các hành vi có dấu hiệu tội phạm” thì lực lượng công an cũng “không phải chịu trách nhiệm hình sự”, Bộ Công an đề xuất.