Gian lận có tổ chức, giải quyết có công bằng?

Vụ gian lận tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang là một sai phạm có tổ chức, như chính Bộ Giáo dục và Đào tạo thừa nhận. [1] Thế nhưng, “có tổ chức” ở mức nào, với ai gian lận, ai chỉ đạo, và trách nhiệm có thực sự chỉ dừng lại ở điểm thi hay không, là những nghi vấn đến nay vẫn chưa được trả lời đầy đủ.

Khi những nghi vấn trên còn chưa được làm sáng tỏ, mới đây, quyết định hủy toàn bộ kết quả và cho cả 328 thí sinh thi lại của Bộ Giáo dục và Đào tạo một lần nữa khiến dư luận khó hiểu, làm dấy lên nghi ngại về tính công bằng và thỏa đáng trong cách xử lý vụ việc.

Kết quả điều tra vụ việc được công bố cho đến nay có những điểm nào còn khả nghi? Và hướng giải quyết của Bộ GD&ĐT vì sao lại bị cho là chưa thỏa đáng?

Sai phạm có tổ chức, nhưng đến cấp nào?

Vụ việc ở Tuyên Quang được hé lộ từ việc nhiều người dùng mạng xã hội bày tỏ nghi ngờ về một phổ điểm thi rất bất thường.

Trong 328 thí sinh tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang, có 147 thí sinh đạt điểm 10 môn Toán, chiếm gần 45%; 299 thí sinh đạt từ 9 điểm trở lên, chiếm hơn 91%. [2] Điểm trung bình môn Toán của cả điểm thi lên tới 9,58, cao nhất cả nước.

Trước làn sóng phản ánh từ dư luận, chính quyền đã phải vào cuộc điều tra.

Theo kết quả điều tra, bà Trần Thị Thu Hằng, trưởng điểm thi, bị xác định đã chỉ đạo một số giám thị tạo điều kiện để ông Nguyễn Hà Duy, giáo viên Toán kiêm thư ký điểm thi, vào phòng hướng dẫn thí sinh làm bài. [3] Không chỉ riêng giáo viên Duy, quá trình điều tra còn cho thấy một số giáo viên đã vào nhiều phòng thi để nhắc bài ở nhiều môn, có hiện tượng thí sinh trao đổi bài, cũng như đã phát hiện dấu hiệu móc nối giữa phụ huynh với giáo viên.

Đến ngày 5/8, 29 bị can đã bị khởi tố với cáo buộc “lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”. 

Liệu bà Hằng có phải là người khởi xướng và chỉ đạo toàn bộ vụ gian lận này, hay bà cũng chỉ là một mắt xích trong một sự sắp xếp rộng hơn?

Ngay khi vụ việc vừa được phát giác, trong một bài viết đăng trên Facebook ngày 10/7, nhà giáo Thái Hạo cũng đặt ra hàng loạt câu hỏi tương tự. [4]

Ông cho rằng bà Hằng vốn chỉ là phó hiệu trưởng của một trường khác, được điều động đến làm trưởng điểm thi tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang. Vậy vì sao bà có thể chỉ đạo giáo viên của trường chuyên cùng nhiều giám thị tại điểm thi làm trái quy chế? Và bà làm như vậy nhằm mục đích gì, khi những thí sinh tại đây không phải học sinh của trường mình?

Từ đó, ông đặt câu hỏi liệu vụ gian lận có được tổ chức bài bản hơn những gì đã được công bố, có hay không sự chỉ đạo từ một cấp cao hơn trưởng điểm thi, và liệu có tồn tại sự thông đồng hoặc “đổi chác” giữa cán bộ của các trường, các điểm thi để giúp học sinh của nhau.

Trong khi những câu hỏi ấy chưa được giải đáp, ngày 5/8, Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định hủy kết quả thi của toàn bộ 328 thí sinh, đồng thời cho các thí sinh thi lại tất cả các môn.

Cho thi lại có phải là cách giải quyết công bằng?

Giải thích về phương án cho thi lại của Bộ GD&ĐT, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Phạm Ngọc Thưởng cho rằng đó là vì kết quả cũ không còn đảm bảo tính trung thực, khách quan và công bằng. [5] Và vì chưa thể xác định rõ từng người, bộ chọn cách hủy toàn bộ kết quả và tổ chức thi lại cho cả 328 thí sinh.

Theo Đại tá Nguyễn Tuấn Hưng, Phó Cục trưởng Cục An ninh điều tra (A09), 328 thí sinh đều đã đủ 18 tuổi, có đầy đủ năng lực hành vi và khả năng nhận thức pháp luật. [6] Tuy nhiên, theo ông, nhận thức của các thí sinh vẫn còn hạn chế, do đó ở giai đoạn hiện tại, cơ quan điều tra tập trung xác định sai phạm thuộc về tập thể hội đồng thi.

Đó là những lý lẽ chính mà giới hữu trách nêu ra để làm căn cứ cho quyết định hủy kết quả thi và tổ chức thi lại.

Ngay sau khi Bộ GD&ĐT công bố quyết định hủy toàn bộ kết quả và cho 328 thí sinh Tuyên Quang thi lại, lập tức trong dư luận đã xuất hiện làn sóng phản đối và tỏ ra bất bình. [7]

Trong một bài viết đăng trên trang cá nhân Facebook ngày 5/8, Luật sư Lê Ngọc Luân đã đặt vấn đề về cả căn cứ pháp lý lẫn tính công bằng của cách làm này của bộ. [8]

Theo ông, hướng giải quyết trên chứa đựng ba vấn đề lớn.

Thứ nhất, nếu một số thí sinh đủ 18 tuổi đã cố ý gian lận và có người lớn tiếp tay, căn cứ pháp luật nào cho phép những thí sinh này tiếp tục được thi lại?

Thứ hai, thí sinh gian lận ở Tuyên Quang được thi lại, trong khi thí sinh vi phạm ở những nơi khác không có cơ hội tương tự, sự khác biệt đó dựa trên quy định nào và có bảo đảm công bằng hay không?

Thứ ba, với những thí sinh không gian lận, việc hủy kết quả và buộc các thí sinh thi lại cũng cần được giải thích về căn cứ pháp lý. Cơ chế nào bảo vệ quyền lợi của những thí sinh không vi phạm, và ai sẽ chịu trách nhiệm nếu các thí sinh bị thiệt hại?

Theo Luật sư Luân, nếu Bộ Giáo dục và Đào tạo không chỉ ra được căn cứ pháp lý cụ thể và giải đáp thỏa đáng những vấn đề trên, thì quyết định hủy toàn bộ kết quả và cho tất cả thí sinh thi lại là chưa phù hợp pháp luật.

Bộ có thật sự không biết thí sinh nào gian lận?

Đây có lẽ là câu hỏi đã khiến không ít người băn khoăn trong những ngày qua.

Bởi lẽ, khi vụ gian lận đã được xác định là có hệ thống, những giáo viên vào phòng chỉ bài đã bị phát hiện, đã có học sinh thừa nhận hành vi trao đổi bài trong phòng thi, thậm chí cơ quan điều tra còn xác định được có sự móc nối giữa phụ huynh với giáo viên, thì liệu việc xác định thí sinh nào vi phạm và thí sinh nào không vi phạm có thực sự khó đến mức không thể làm được?

Trong một bài viết đăng ngày 5/8, nhà giáo Thái Hạo nêu nhận định: “Tôi tin chắc rằng, sau 1 tháng điều tra vừa rồi, hẳn các cơ quan chức năng đã bước đầu xác minh và có được một một danh sách thí sinh vi phạm (mặc dù có thể chưa đủ). Vì thế, việc cho tất cả cùng thi lại là điều bất hợp lý.” [9]

Ông cũng cho rằng bộ cần công bố danh sách những thí sinh đã vi phạm và loại những trường hợp này ra khỏi kỳ thi. Đồng thời, trách nhiệm của những cá nhân đứng đầu các ban, bộ phận liên quan cũng phải được xem xét, bởi theo ông, những người “đứng đầu tất yếu phải chịu trách nhiệm khi để xảy ra vụ án nghiêm trọng này”.

Luật sư Hoàng Hà, tuy đồng tình với quyết định cho thi lại của Bộ GD&ĐT và nhận định đây là “giải pháp ít gây thiệt hại nhất trong một tình thế mà mọi lựa chọn đều không hoàn hảo”, vẫn cho rằng còn nhiều vấn đề mà bộ này chưa giải trình rõ về căn cứ của phương án cho thi lại toàn bộ. [10]

“Vì sao sai phạm được phát hiện nổi bật ở môn Toán nhưng 328 thí sinh phải thi lại toàn bộ các môn. Cơ quan điều tra đã xác định việc can thiệp xảy ra ở nhiều buổi thi, hay Bộ cho rằng toàn bộ hoạt động của điểm thi đã bị phá vỡ đến mức không còn môn nào đủ độ tin cậy,” ông Hà viết trên trang Facebook cá nhân.

Có lẽ, chính những vùng xám thông tin ấy mà giới hữu trách hoặc vô tình, hoặc hữu ý tạo ra, đã khiến cho một giải pháp vốn đã mang tính tình thế lại càng gây thêm sự khó hiểu và bức xúc trong cộng đồng. 

***

Vụ gian lận thi ở Trường THPT chuyên Tuyên Quang đến nay vẫn còn nhiều điều chưa sáng tỏ. Ví dụ, sai phạm này thực sự chỉ dừng ở những người trong điểm thi, hay còn có sự chỉ đạo từ một cấp cao hơn? Và Bộ Giáo dục và Đào tạo có thật sự vì không thể xác định được thí sinh nào gian lận nên mới phải cho cả 328 thí sinh thi lại, hay còn một lý do nào khác?

Dù thế nào, người chịu thiệt rõ nhất vẫn là những thí sinh đã làm bài bằng chính năng lực của mình. Các em không gian lận, cũng chưa bị chứng minh có bất kỳ sai phạm nào, nhưng kết quả vẫn bị hủy và phải bước vào phòng thi thêm một lần nữa. Trong khi đó, căn cứ pháp lý và sự công bằng của quyết định này vẫn còn là điều gây tranh cãi.

Nếu một vụ gian lận có tổ chức cuối cùng lại được giải quyết bằng cách cho tất cả cùng thi lại, thì liệu cách xử lý này có công bằng?

Đọc thêm

Nhà giáo Bùi Trân Phượng: Giáo dục khai phóng là dạy thiệt, học thiệt

Dưới góc nhìn của một nhà giáo dục lâu năm, có lẽ “giáo dục khai phóng” không phải là một khái niệm xa lạ hay đáng sợ.

Thi lớp 10: Không thể mãi để học sinh gánh thay giới hạn của hệ thống giáo dục

Vì sao sau nhiều năm, Việt Nam vẫn phải dựa nhiều vào một kỳ thi để giải quyết những vấn đề lớn hơn của hệ thống giáo dục?