Đọc lại chuyện Thiên An Môn: “Nếu chúng ta không lên tiếng, ai sẽ lên tiếng?”

Ở Trung Quốc cuối thế kỷ 20, những người đòi dân chủ đã phải dùng cách… quỳ dâng sớ lên lãnh đạo, như cách làm của thần dân trước hoàng đế ngày xưa. 

Đó không phải là một lời châm biếm.

Ngày 22/4/1989, sau lễ tưởng niệm Hồ Diệu Bang tại Đại lễ đường Nhân dân, có ba đại diện sinh viên vẫn quỳ trên bậc thềm. Một người trong số đó nâng trên hai tay một bản kiến nghị. Họ chờ khoảng 45 phút, mong Thủ tướng Lý Bằng hoặc một quan chức cấp cao ra tiếp nhận. Thế nhưng không ai xuất hiện. [*]

Cảnh tượng ba sinh viên quỳ trước Đại lễ đường Nhân dân nhưng không có quan chức nào ra nhận kiến nghị là một trong số nhiều câu chuyện trong quyển Cries for Democracy: Writings and Speeches from the 1989 Chinese Democracy Movement (tạm dịch: Những tiếng kêu đòi dân chủ: Các bài viết và diễn văn từ Phong trào Dân chủ Trung Quốc năm 1989). Đây là tuyển tập những truyền đơn, áp phích, tuyên bố, bài thơ, băng ghi âm và tài liệu chính thức xuất hiện trong phong trào biểu tình năm 1989.

Cuốn sách do Han Minzhu biên soạn, với sự hỗ trợ của Hua Sheng. Đây đều là bút danh được sử dụng để bảo vệ danh tính của hai tác giả trước nguy cơ bị chính quyền Trung Quốc trả đũa.

Phần mở đầu do Jonathan D. Spence, một sử gia nổi tiếng chuyên nghiên cứu về Trung Quốc, chấp bút. Sách được Nhà xuất bản Đại học Princeton phát hành năm 1990, chỉ một năm sau sự kiện Thiên An Môn.

Qua những tư liệu được thu tập trong cuốn sách này, người đọc có thể biết được không ít sinh viên và người dân Trung Quốc khi đó đã nghĩ gì, yêu cầu điều gì và phản ứng ra sao trước cách xử lý của chính quyền.

Trước khi xảy ra sự kiện Thiên An Môn, sinh viên cho rằng họ đang thực hiện một phong trào yêu nước, đề đạt những yêu cầu chính đáng như chống tham nhũng, tự do báo chí và đối thoại bình đẳng với chính quyền.

Nhưng ở chiều ngược lại, chính quyền Trung Quốc gọi phong trào là một cuộc “nổi loạn” (动乱/turmoil) và cho rằng nó đe dọa sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Tình hình vì thế ngày càng căng thẳng và cuối cùng dẫn đến việc chính quyền điều quân đội vào Bắc Kinh.

Vào thời điểm đó, hồ sơ nội bộ của chính quyền về sự kiện vẫn chưa được công khai, và còn nhiều người tham gia phong trào đang bị truy bắt. Vì vậy, những người biên soạn cuốn sách này phải dựa chủ yếu vào các tài liệu xuất hiện ngay trong thời gian biểu tình, gồm truyền đơn, áp phích, kiến nghị, bài phát biểu, báo sinh viên, băng ghi âm và tuyên bố của chính quyền.

Các tài liệu được sắp xếp theo trình tự thời gian, bắt đầu từ cái chết của Hồ Diệu Bang ngày 15/4/1989, tiếp đến là những cuộc tuần hành, tuyệt thực và lệnh thiết quân luật, rồi kết thúc bằng cuộc đàn áp trong đêm 3/6 và rạng sáng 4/6.

Trong các cuộc tuần hành, những người tham gia hô to những khẩu hiệu “dân chủ”, “tự do” và “pháp trị”, đồng thời cũng hát Quốc tế ca và quốc ca Trung Quốc. Họ tự nhận mình là người yêu nước, viện dẫn Hiến pháp và yêu cầu nhà nước thực hiện những quyền đã hứa. Phần đông không đòi xóa bỏ chủ nghĩa xã hội hay đưa Đảng Cộng sản khỏi chính quyền, họ chỉ muốn được nhìn nhận như những công dân có quyền tham chính.

Ngày 13/5/1989, sinh viên bắt đầu tuyệt thực tại quảng trường Thiên An Môn. Trong tuyên bố của mình, họ chỉ nêu hai yêu cầu chính.

Thứ nhất, chính quyền phải tổ chức một cuộc đối thoại bình đẳng với những đại diện do sinh viên tự lựa chọn. Thứ hai, chính quyền phải rút lại cách gọi phong trào là “nổi loạn” và công nhận đây là một phong trào dân chủ xuất phát từ lòng yêu nước.

Ngày 18/5, Thủ tướng Lý Bằng gặp một số đại diện của sinh viên. Tuy nhiên, các quan chức vẫn nói chuyện với họ theo cách người trên dạy bảo kẻ dưới, chứ không coi sinh viên là một bên bình đẳng.

Bên cạnh đó, cuốn sách cũng cho thấy đây không chỉ là phong trào của sinh viên. Nhà báo, giáo viên, đảng viên, cư dân Bắc Kinh và công nhân đều tham gia ở những mức độ khác nhau. Một số công nhân còn thành lập tổ chức độc lập để bảo vệ sinh viên, giữ trật tự trên đường phố và lên tiếng về quyền lợi của mình.

Một điều khó mà phủ nhận, đó là quyển sách này hiển nhiên đang đứng về phe của người biểu tình. Dù vậy, nó vẫn làm được điều mà hồ sơ nhà nước không thể làm: trả lại cho người tham gia tư cách của những con người có suy nghĩ, bất đồng, do dự và tự phê bình, thay vì chỉ là “nổi loạn”, hay một đám đông không tên.

Trở lại với ngày 22/4/1989, khi ba sinh viên quỳ trước Đại lễ đường Nhân dân và giơ cao bản kiến nghị. Không có lãnh đạo nào ra nhận. Chỉ sáu tuần sau, quân đội đã tiến vào Bắc Kinh để đàn áp phong trào. Sáu tuần đó là khoảng thời gian của hàng loạt kiến nghị không được trả lời, của những cuộc gặp không mang lại kết quả, và cũng là của những lời cảnh báo ngày càng cứng rắn từ chính quyền.

Những tiếng kêu đòi dân chủ giúp người đọc hiểu rằng cuộc đàn áp không bất ngờ xảy ra chỉ trong một đêm. Trước khi sử dụng quân đội, chính quyền đã từ chối xem sinh viên là những người có quyền được đối thoại. Từ chỗ khước từ lắng nghe, phong trào bị giới chức Trung Hoa gắn nhãn là “nổi loạn”, còn những người tham gia bị coi như mối đe dọa đối với chế độ.

Giá trị lớn nhất của Những tiếng kêu đòi dân chủ có lẽ nằm ở việc cuốn sách đã lưu lại thời điểm những người trẻ bắt đầu tin rằng đất nước không chỉ thuộc về những người đang nắm quyền. Mỗi người dân đều có quyền và có trách nhiệm lên tiếng khi nhận thấy đất nước đang có vấn đề.

Như trong bản tuyên bố mở đầu cuộc tuyệt thực ngày 13/5/1989, có câu viết:

“Đất nước này là đất nước của chúng ta. Nếu chúng ta không lên tiếng, ai sẽ lên tiếng?”

Đọc thêm

Dọn hoa hay dọn công lý?

Hàng năm, vào mùa tốt nghiệp ở Đại học Bách Khoa Hà Nội, dưới chân tượng đài “Sinh viên lên đường bảo vệ Tổ quốc” lại đầy những bó hoa của các tân kỹ sư. [1] Đó là hoa để tưởng nhớ một thế hệ sinh viên gác bút nghiên, rời giảng đường ra chiến trận: “Ra đi mang nặng lời thề / Chưa thắng giặc Mỹ, chưa về Bách Khoa”. Gác lại những tranh luận về cuộc chiến, ít ai có thể phủ nhận vẻ đẹp của hành động ấy. Mới ba tháng trước, vào mùa tốt nghiệp gần nhất […]

Check-in “gốc cây công lý”: Muôn kiểu kêu gọi điều tra cựu ĐBQH Nguyễn Sỹ Cương

Từ check-in “gốc cây công lý”, tạo địa điểm trên Google Maps, làm thơ, gửi kiến nghị, v.v. người dùng Threads đang làm nhiều cách khác nhau để kêu gọi điều tra, làm rõ vụ tai nạn liên quan đến cựu đại biểu Quốc hội Nguyễn Sỹ Cương.