Nhà nước cũng phải chịu trách nhiệm trong vụ bê bối kim cương

Từ những nghi vấn trong buổi livestream của bà Nguyễn Phương Hằng đến vụ án buôn lậu hơn 28.000 viên kim cương, thị trường vàng bạc đá quý Việt Nam đã rơi vào một cuộc khủng hoảng niềm tin. 

Khi người tiêu dùng bắt đầu nghi ngờ cả những chứng thư giám định của các tài sản giá trị mà họ phải mua bằng số tiền lớn, câu hỏi đặt ra không chỉ là trách nhiệm của doanh nghiệp và các cá nhân liên quan, mà còn là trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc cấp phép, thanh tra và giám sát thị trường.

Từ một buổi livestream

Cuối tháng 5/2026, bà Nguyễn Phương Hằng, cựu tổng giám đốc Công ty Cổ phần Đại Nam và là một nhân vật có sức ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội, liên tục đặt câu hỏi về tính minh bạch trong hoạt động kinh doanh kim cương của một số cửa hàng nổi tiếng tại TP. HCM.

Trong các buổi livestream, bà Hằng cho rằng một số doanh nghiệp đá quý đã bán những viên kim cương có mã số khắc trên sản phẩm không trùng khớp với mã định danh hoặc thông tin ghi trên giấy chứng nhận quốc tế đi kèm. [1]

Nơi đầu tiên được bà Hằng nhắc đến là tiệm vàng Kim Lý, một cơ sở kinh doanh vàng bạc, đá quý có tiếng tại TP. HCM, do bà Lê Thị Ngọc Mỹ làm giám đốc. [2]

Những phát ngôn của bà Hằng, tuy lúc đó chưa thể đánh giá được tính xác thực, đã nhanh chóng tạo ra một làn sóng lo ngại trên thị trường. [3] Nhiều người mang kim cương đến các đơn vị kiểm định độc lập để đối chiếu thông tin. Một số khách hàng khác tìm cách bán lại số đá quý đang sở hữu. [4]

Khi đó, tiệm vàng Kim Lý cũng rơi vào một cuộc khủng hoảng. Bà Lê Thị Ngọc Mỹ lên tiếng với báo chí, khẳng định: “Tiệm vàng của chúng tôi là tiệm uy tín, luôn giữ chữ tín với khách hàng.” [5]

Giữa lúc thị trường vàng bạc đá quý vẫn còn chưa hết chao đảo vì những nghi vấn được đặt ra trên mạng xã hội, một thông tin chấn động khác được công bố.

Ngày 2/7, cơ quan công an cho biết đã triệt phá một đường dây buôn lậu hơn 28.000 viên kim cương, thu lợi bất chính hơn 280 tỷ đồng. [6] Đáng chú ý, ông Đặng Ngọc Thảo, cựu tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (P-Lab), bị cho là người giữ vai trò chính trong việc “hợp thức hóa” số kim cương này.

Ông Thảo bị cáo buộc đã mài mã số GIA được khắc trên viên kim cương nhập lậu từ Ấn Độ và làm mới theo mã số của P-Lab, rồi cấp giấy chứng nhận kiểm định mới để bán ra thị trường Việt Nam. [7][8]

Vụ án sau đó tiếp tục được mở rộng. Đến ngày 14/7, cơ quan điều tra khởi tố thêm bốn bị can về tội buôn lậu. Trong số này có bà Lê Thị Ngọc Mỹ, giám đốc tiệm vàng Kim Lý. [9]

Thị trường kim cương Việt Nam khủng hoảng

Công ty Cổ phần Vàng bạc đá quý Phú Nhuận (PNJ) là doanh nghiệp trang sức lớn nhất Việt Nam. 

PNJ có nguồn gốc từ khu vực nhà nước. Tiền thân của PNJ là Cửa hàng Kinh doanh Vàng bạc Phú Nhuận, được thành lập năm 1988 và trực thuộc UBND quận Phú Nhuận. [10] Sau nhiều lần đổi tên và tái cơ cấu, doanh nghiệp được chuyển về Ban Tài chính Quản trị Thành ủy TP. HCM trước khi cổ phần hóa vào năm 2004.

Ngày 2/7/2026, sau khi ông Đặng Ngọc Thảo, cựu lãnh đạo P-Lab bị khởi tố trong vụ án buôn lậu kim cương, PNJ đã nhanh chóng lên tiếng, tuyên bố đây chỉ “là vụ việc thuộc trách nhiệm pháp lý của cá nhân”. [11] Ngày 3/7, Chủ tịch PNJ Cao Thị Ngọc Dung cũng nêu khẳng định tương tự, và cam kết kim cương mà PNJ đang kinh doanh chỉ đến từ hai nguồn: nhập khẩu hợp pháp và kim cương do chính PNJ đã bán trước đó rồi mua lại từ khách. [12][13]

Bên cạnh đó, Tổng Giám đốc PNJ Phan Quốc Công khẳng định công ty sẽ thực hiện đầy đủ cam kết mua lại đối với tất cả khách hàng. [14]

Dù ban lãnh đạo PNJ liên tục lên tiếng trấn an khách hàng và nhà đầu tư, doanh nghiệp vẫn phải đối diện một cuộc khủng hoảng niềm tin lan rộng trong thị trường.

Chỉ trong hơn ba tuần kể từ khi vụ việc liên quan đến kim cương nổ ra, nhà đầu tư nước ngoài đã bán ra khoảng 35,5 triệu cổ phiếu PNJ. Giá cổ phiếu PNJ cũng liên tục giảm mạnh. [15] So với đầu tháng, giá cổ phiếu của công ty này đã mất hơn một nửa.

Dù không phải đơn vị duy nhất giám định kim cương và đá quý tại Việt Nam, nhưng P-Lab có vị trí đặc biệt, vì trực thuộc PNJ và nắm tới khoảng 70% thị phần thử nghiệm kim cương và đá quý. [16] Do đó, bê bối của P-Lab khiến người tiêu dùng suy giảm niềm tin nghiêm trọng vào độ tin cậy của các chứng thư giám định nói chung đang lưu hành trên thị trường.

Những ngày qua, người dân đổ xô bán kim cương, khiến nhiều cửa hàng thiếu thanh khoản và phải tạm ngừng hoạt động. Từ các thương hiệu lớn như PJA, Cao Hùng Diamond, kéo theo sau là hiệu ứng domino lan sang nhiều cửa hàng kim cương khác tại TP. HCM. [17][18] Không chỉ các doanh nghiệp lớn, nhiều tiệm vàng và kim cương nhỏ cũng đồng loạt đóng cửa. [19]

Nhà nước có trách nhiệm gì?

Cho đến nay, cơ quan điều tra đã khởi tố một số cá nhân trong vụ án. Trách nhiệm hình sự của họ sẽ được làm rõ trong quá trình tố tụng. Nhưng liệu trách nhiệm có phải chỉ dừng lại ở các cá nhân liên quan?

Nhà nước có trách nhiệm gì trong việc này?

Đó là nghi vấn mà nhiều người đã đặt ra trong thời gian qua, khi mà cho đến nay, chưa có cơ quan nhà nước nào công khai lên tiếng nhận trách nhiệm.

Thị trường kim cương không giống nhiều loại hàng hóa thông thường. Người mua gần như không có khả năng tự xác định chất lượng của một viên kim cương hay kiểm tra xem giấy giám định có phản ánh đúng đặc tính của sản phẩm hay không. Họ buộc phải đặt niềm tin vào hệ thống kiểm định, các chứng thư giám định và cơ chế quản lý của nhà nước.

Trả lời phỏng vấn Luật Khoa, Tiến sĩ Nguyễn Quang A, cựu chủ tịch Hội đồng Quản trị VPBank, đồng thời là một chuyên gia về kinh tế và chính sách, cho rằng: “Đây chắc chắn là trách nhiệm của cơ quan nhà nước, kể cả công an”.

Theo ông, ở những nền kinh tế mà nhà nước giữ vai trò chủ yếu trong việc cấp phép, chứng nhận và giám sát hoạt động kinh doanh, một vụ gian lận lớn không chỉ phản ánh hành vi của doanh nghiệp. Nó còn là phép thử đối với tính hiệu quả của cơ chế quản lý.

Đối với đặc thù nền kinh tế Việt Nam, nhận định của Tiến sĩ Nguyễn Quang A càng tỏ ra xác đáng khi nhà nước không chỉ ban hành các luật lệ vận hành nền kinh tế, mà còn can thiệp sâu vào việc tổ chức thị trường.

Tại Việt Nam, doanh nghiệp muốn kinh doanh vàng bạc, đá quý hoặc cung cấp dịch vụ kiểm định phải đáp ứng các điều kiện pháp lý, được cấp phép và chịu sự thanh tra, kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền. Vì vậy, người tiêu dùng có cơ sở để tin rằng những doanh nghiệp được phép hoạt động đã trải qua một mức độ thẩm định và giám sát của nhà nước. 

Và khi xảy ra những sự cố, sai phạm nghiêm trọng trong những ngành kinh doanh đặc thù này, câu chuyện trách nhiệm khó mà chỉ dừng lại ở các cá nhân, doanh nghiệp. Chỉ khi việc truy xét trách nhiệm được tiến hành đúng và đủ, không bỏ sót, thì việc nhìn nhận nguyên nhân và khắc phục hậu quả mới có thể vẹn toàn.

***

Vụ bê bối của P-Lab không chỉ đặt ra câu hỏi ai phải chịu trách nhiệm hình sự. Nó còn buộc các cơ quan quản lý phải giải thích vì sao những lỗ hổng trong hoạt động nhập khẩu, kiểm định và lưu thông kim cương có thể tồn tại trong một thời gian dài mà không bị phát hiện.

Ở thị trường kim cương, người tiêu dùng gần như không thể tự xác định chất lượng và nguồn gốc sản phẩm. Họ buộc phải dựa vào chứng thư giám định, uy tín của doanh nghiệp và sự giám sát của cơ quan nhà nước.

Vì vậy, khi người dân không còn tin vào những chứng thư giám định mà họ đang cầm trên tay, việc khôi phục niềm tin không thể chỉ là trách nhiệm của doanh nghiệp. Đó còn là trách nhiệm của cơ quan quản lý, nơi đã cấp phép và giám sát hệ thống đó.