Bạn Nguyễn Thành Nam mà tôi biết

Có những người khi ta nhìn thấy họ hằng ngày trên mạng xã hội thì thấy bình thường nhưng đến khi đột nhiên không được gặp họ nữa lại thấy trống vắng. Bạn Nguyễn Thành Nam là một người như vậy.

Tôi có may mắn biết Nguyễn Thành Nam từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường phổ thông, sau đó lại cùng là du học sinh khóa 1978 – 1979 và cùng học ngoại ngữ ở Trường Đại học Ngoại ngữ Thanh Xuân trước khi du học.

Thật ra hồi ấy còn nhỏ, lại thêm nam nữ cách biệt nên biết mặt nhau là chính, ít khi trò chuyện. Tuy nhiên, học sinh khóa ấy cũng biết Nam là một người học giỏi nổi tiếng. Bạn là hạt giống để chuẩn bị vào đội tuyển toán quốc tế nhưng hình như vì vấn đề tài trợ hay sao đó mà không tham gia được. 

Hồi đó toàn bộ chi phí cho đội tuyển toán quốc tế của Việt Nam đều trông cậy vào Liên Xô tài trợ mà nhà tài trợ này cũng rất phập phù. Tôi đã từng nghe có chuyện đến ngày bay, cả đội tuyển xách vali lên ngồi chờ ở Bộ Giáo dục nhưng bên Đại sứ quán vẫn chưa chuyển vé máy bay sang. Thầy trưởng đoàn phải sang tận nơi chầu chực để giục vé, đến khi cầm được vé chạy về, xe chở đoàn học sinh đến đầu cầu Long Biên thì bên kia cầu máy bay vừa cất cánh ở sân bay Gia Lâm (hồi đó chưa có Nội Bài).

Chúng tôi xuất ngoại cùng năm nhưng không học cùng thành phố, sinh viên lại nghèo nên ít qua lại. Chỉ nghe bạn bè kể chuyện Nam vẫn học rất giỏi ở Đại học Tổng hợp Quốc gia Lomonosov, rồi được chuyển tiếp làm nghiên cứu sinh. Tuy nhiên, sau khi bạn về nước vào cuối thập niên 80, nền kinh tế Việt Nam còn nhiều khó khăn, bạn từng đi làm gia sư luyện thi đại học vì phụ huynh rất chuộng lý lịch của bạn. Thời đó rất nhiều phụ huynh sẵn sàng đầu tư cho con luyện thi, nếu đỗ thì sẽ trả thầy bằng vàng. Vài chỉ vàng thời đó là cả một gia tài, cho nên nếu luyện thi mát tay sẽ là một nghề kiếm sống rất tốt. Trời xui đất khiến, sinh viên của bạn sau đó vẫn trượt. Thế là ước mơ kiếm sống bằng con đường luyện thi của bạn đã tan thành mây khói!

Đúng lúc ấy, anh Trương Gia Bình rủ bạn về làm FPT, mở ra một con đường mới.

Theo những người cùng làm FPT kể lại, Nam không thật sự là người có tài kinh doanh vì bạn quá bay bổng và quá lý tưởng. Tuy nhiên, anh Trương Gia Bình đã khai phá được một khía cạnh độc đáo ở bạn, đó là năng lượng thu hút mọi người, tạo nên một nét văn hóa đặc biệt cho tổ chức, điển hình là phong trào ca hát thường được gọi đùa là Stico. 

Nam hát rất hay, không phải vì giọng đặc biệt mà vì bạn thuộc nhiều bài hát và hát rất nhiệt tình. Khóa chúng tôi mỗi lần gặp nhau đều yêu cầu Nam hát những bài tiếng Nga thời đi học, bất cứ bài nào dù ít phổ biến đến đâu bạn đều hát được. Sau này về FPT, bạn còn có tài chế nhạc, không hề tục tĩu như người ta vẫn gán mà chỉ bụi bụi, rất đi vào lòng người. 

Nam còn có rất nhiều đóng góp cho việc xây dựng văn hóa FPT, như soạn cuốn “Sử ký FPT”, kể lại lịch sử FPT và những giá trị cơ bản trong văn hóa của doanh nghiệp này. Sách khá hấp dẫn, rất bổ ích cho các thành viên của FPT và cả các công ty khác muốn xây dựng văn hóa doanh nghiệp. 

Nam còn là người khởi xướng cho rất nhiều hoạt động có ý nghĩa của FPT, như tổ chức Ngày Phụ huynh (FPT Software). Hàng năm, công ty tổ chức sự kiện tri ân các bậc sinh thành. Nhân viên gửi thông tin đăng ký để cha mẹ được mời trực tiếp đến trụ sở công ty ở bất kỳ đâu, tham gia Lễ Tri ân để các con thể hiện lòng biết ơn, chụp ảnh lưu niệm và tham gia tiệc tri ân cùng Ban lãnh đạo. 

Nghe bạn kể sự kiện bắt đầu từ việc có một nhân viên trẻ của FPT qua đời ở nước ngoài, công ty mời gia đình sang nhận tro cốt và di vật của con. Lúc đó, người cha bày tỏ ân hận vì lúc con còn sống đã không biết nơi con làm việc, không rõ con vất vả thế nào, giờ mới biết thì con đã không còn. Nghe xong Nam nảy ra ý tưởng mời bố mẹ đến thăm nơi con làm việc, như vậy gia đình sẽ thêm thông cảm với con và con sẽ thêm gắn bó với công ty. Từ đó ra đời Ngày Phụ huynh của FPT Software. Công ty sẽ gặp mặt trực tiếp vào các năm chẵn và gửi thiệp tri ân vào các năm lẻ, trở thành sự kiện rất được mong chờ trong công ty. Nam còn nói chuyện rất hay, rất hòa đồng với nhân viên, lại hay tư vấn, giúp đỡ nên ai cũng quý. 

Ngoài đời Nam cũng là một người rất dễ thương. Dù nhờ FPT mà khá giả nhưng bạn vẫn sống hết sức giản dị, đi xe ôm, quần áo bình thường, ăn uống không kén chọn. Bạn lại rất hào sảng, sẵn sàng chia sẻ với mọi người. Tôi còn nhớ vào đầu những năm 90 của thế kỷ trước, khi lương một người làm văn phòng chỉ đâu đó 1 triệu thì tôi đọc được một mẩu tin trên báo An ninh Thế giới cảm ơn ông Nguyễn Thành Nam đã quyên góp 47 triệu (con số có thể không chính xác lắm nhưng trên 40 triệu là chắc chắn). Bản thân báo An ninh Thế giới cũng hoàn toàn bất ngờ trước số tiền này, họ có kêu gọi quyên góp cho hoàn cảnh khó khăn nào đó nhưng không ngờ sẽ nhận được số tiền lớn đến thế từ một cá nhân. 

Báo viết là Nam khuân cả bọc tiền đến gửi cho báo, không có yêu cầu gì cả, thậm chí không muốn nêu tên nhưng báo cảm thấy phải tri ân nên mới đưa lên. Số tiền làm cho rất nhiều người choáng váng vì thời gian đó mọi người đều còn rất nghèo và phong trào quyên góp chưa phổ biến như bây giờ. Tôi nghe những người trong FPT còn bảo nhau, sao Nam không dùng tiền đấy làm việc gì đó cho cộng đồng mà lại đùng đùng đi quyên góp như vậy? Tuy nhiên, như thế mới là Nam. 

Sau này tôi còn biết, bất cứ ai khó khăn đến xin tiền Nam đều cho và cho rất rộng rãi, không yêu cầu nêu tên hay đền đáp gì. Như trường hợp của Huyền Chip, em kể trên trang của mình là hồi cấp ba, có lần em muốn đi học một khóa gì đó ngắn hạn ở nước ngoài nhưng không có tiền. Em liền viết thư cho vài doanh nhân nổi tiếng xin tài trợ, nhưng chỉ có Thành Nam trả lời và cho em toàn bộ số tiền đấy. Sau này khi thành danh, em quay lại muốn trả tiền cho Nam nhưng Nam nói là không cần, tốt nhất là em hãy đem tiền đó giúp cho người khác. [1]

Tôi từng nói chuyện với vài thư ký của Nam, ai cũng nói là Nam không có ý thức gì về tiền bạc, ai xin là cho nên chính các thư ký phải tự lập ra nguyên tắc để cản sếp chi tiền. Ở công ty khác thì sếp phải canh để thư ký không chi tiền quá mức còn ở chỗ Nam thì ngược lại. May mà trời cho Nam kiếm được tiền, lại có một người vợ là trí thức, sống rất giản dị nên mới duy trì được lối sống đấy.

Với tư cách bạn bè tôi cũng không gặp gỡ với Nam nhiều, nhất là khi sau này tôi chủ yếu sống ở nước ngoài, chỉ những dịp Nam qua chơi hoặc tôi về nước, bạn bè tụ tập mới gặp nhau. Theo thời gian tôi không thấy Nam thay đổi nhiều, vẫn luôn tràn trề năng lượng, làm đủ việc từ sáng tới tối và lúc nào cũng vui vẻ. Thực ra chúng tôi biết, Nam cũng có những giai đoạn rất khó khăn, như hồi định mở FPT ở Châu Phi, hay khi mở trường FUNIX… 

Tuy nhiên, không khó khăn nào có thể làm bạn chùn bước, luôn giữ tinh thần thua keo này ta bày keo khác. Không có lĩnh vực nào bạn không tham gia từ kinh doanh đến giáo dục, viết lách trên mạng xã hội, rồi đi nói chuyện truyền cảm hứng. Rồi tự dưng còn đi làm phim. Cũng có khi thấy Nam biến mất vài tháng, không viết gì trên Facebook cũng không có hoạt động gì. Hỏi ra mới biết bạn ra nước ngoài giúp con trông cháu bé mới sinh như một người ông rất bình thường. Nam làm tất cả với một tinh thần rất vô tư, không hề tính toán thiệt hơn và làm gì cũng hết mình, cũng nghĩ cho người khác.

Đến vụ viết sách này thì thật là một chuyện bất ngờ. Quyển đầu bạn viết là quyển “Đếk biết gì cũng tiến”, có vẻ cũng được hoan nghênh. Trước đó, bạn có đi giảng về tư tưởng Hồ Chí Minh cho VinUni, thỉnh thoảng đăng Facebook đọc rất thú vị, gần đây còn hợp tác với Spiderum để đưa lên YouTube như một dạng tranh luận, có vẻ cũng được hưởng ứng. Vì thế khi đọc trên mạng thấy bạn ra sách “Chuyện với Thanh”, tôi cũng gửi lời chúc mừng và nhắn bạn để dành cho một quyển để khi nào về nước tôi lấy. Không ngờ vài ngày sau lại thấy một số người tỏ ra tức giận, phê phán nặng nề rồi dần dần lan thành một phong trào ném đá khá nghiêm trọng. 

Tôi chờ mãi không thấy Nam phản ứng gì, cho đến khi nghe tin sách bị thu hồi, nhà xuất bản bị phạt thì tôi mới lo. Do trái múi giờ, tôi hẹn mãi mới có dịp nói chuyện với Nam nhưng bạn lại có thái độ rất bình thản. Dù tình hình xung quanh rất căng thẳng, bạn và gia đình vẫn tin tưởng chỉ là khủng hoảng chốc lát, rồi khi có tin nóng gì mới thì đám đông sẽ quên thôi. Khi tôi nhắc là đây không chỉ là việc trên mạng xã hội mà chính quyền đã có ý kiến rồi, bạn nên lên bài giải trình để làm dịu tình hình thì bạn bảo, việc của tớ thì đơn giản, vấn đề là nhà xuất bản mới bị rắc rối nên muốn chờ xem nhà xuất bản quyết định thế nào rồi mình phối hợp chứ tớ thoát một mình thì dễ quá!

Thấy bạn tự tin như vậy, tôi dù không an tâm lắm nhưng cũng không biết nói gì. Không ngờ chỉ vài ngày sau thì nghe tin bạn bị bắt ngay ở cổng Viện Toán hôm thứ Bảy, ngày 27/6, sau khi vừa dự sinh nhật của Giáo sư Ngô Bảo Châu. 

Gia đình và bạn bè đều hoang mang, hỏi nhau như rắn mất đầu không ai biết tình hình ra sao vì luật Việt Nam không giống luật quốc tế. Ở hầu hết các nước, kể cả Trung Quốc, khi bị bắt là bạn có quyền mời luật sư ngay và có quyền giữ im lặng cho đến khi bàn bạc xong với luật sư. Chính vì thế gia đình sẽ luôn biết được tin của người nhà, có thể chuẩn bị tư tưởng. Nhưng ở Việt Nam thì theo luật “đối tượng” chỉ được gặp luật sư và gia đình khi cơ quan điều tra cho phép, thành ra gia đình rất hoang mang. 

Giữa lúc đang còn đồn đoán thì bất ngờ tối ngày 7/7, VTV1 phát cảnh bạn và Việt Anh, nhà sáng lập của Spiderum cùng nhận tội. Nhìn hình ảnh bạn chỉ sau vài ngày đã già hẳn đi, râu tóc bạc phơ, ánh mắt đầy vẻ bất lực, tôi chỉ là bạn bè mà lòng còn đau như dao cắt thì vợ con bạn còn đau khổ đến đâu! Bạn Nam mà tôi biết không sợ trời không sợ đất, dám làm dám chịu, vô cùng tin tưởng vào lý tưởng của mình thì chỉ một điều có thể làm bạn cúi đầu cam chịu như thế, đó là bạn áy náy vì làm ảnh hưởng đến người khác, do đó bạn chấp nhận cúi đầu để những người có liên quan bớt bị liên lụy. Cái tính lúc nào cũng nghĩ cho người khác đã làm bạn chậm trễ khi giải quyết khủng hoảng, giờ lại làm bạn ôm lấy tội vào mình. 

Điều cay đắng nhất lại là trong tất cả những người tôi quen biết cả ở trong và ngoài nước, không ai yêu quý Cụ Hồ như Nam. Động cơ thúc đẩy Nam viết quyển sách này chỉ là trong quá trình giảng dạy, Nam phát hiện những tài liệu giảng dạy về Bác Hồ quá nhàm chán nên đã làm giới trẻ xa rời với hình ảnh cụ. Là một người vô cùng yêu quý Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nam muốn biên soạn một cuốn sách về những thành tựu trong cuộc đời của cụ theo kiểu của gen Z và đem lý tưởng Hồ Chí Minh áp dụng vào kinh doanh để giới trẻ cảm thấy gần gũi và mong muốn học hỏi cụ hơn. Không ngờ thiện chí sáng tạo ấy lại trở thành nguyên cớ gây tai họa cho bạn.

Ở xa tôi cũng chẳng biết làm gì. Tôi chưa đọc sách, mới chỉ được xem vài trích đoạn mà Nam gửi cho nên cũng không dám bình luận. Tôi chỉ muốn chia sẻ những gì tôi biết về Nguyễn Thành Nam, để công chúng hiểu bạn hơn và như một lời cầu chúc, mong Công Lý thật sự sẽ đến với bạn.