Hàng năm, vào mùa tốt nghiệp ở Đại học Bách Khoa Hà Nội, dưới chân tượng đài “Sinh viên lên đường bảo vệ Tổ quốc” lại đầy những bó hoa của các tân kỹ sư. [1] Đó là hoa để tưởng nhớ một thế hệ sinh viên gác bút nghiên, rời giảng đường ra chiến trận: “Ra đi mang nặng lời thề / Chưa thắng giặc Mỹ, chưa về Bách Khoa”.

Gác lại những tranh luận về cuộc chiến, ít ai có thể phủ nhận vẻ đẹp của hành động ấy. Mới ba tháng trước, vào mùa tốt nghiệp gần nhất của Bách Khoa, trên báo chí nhà nước và các trang mạng xã hội vẫn ngập tràn lời tôn vinh cho những bó hoa tưởng niệm. [2]

Thế nhưng, cũng ở Hà Nội, cũng là những bó hoa dành cho người đã khuất, vậy mà hoa ở “gốc cây công lý” – nơi xảy ra vụ tai nạn vào ngày 30/5/2025 khiến một nữ sinh thiệt mạng – lại là câu chuyện khác. [3]

Trong vòng một ngày kể từ khi những bó hoa đầu tiên được đặt dưới gốc cây, toàn bộ số hoa gửi từ nhiều nơi trên cả nước đã bị thu dọn. [4] Những bông hoa còn chưa kịp héo, bao tấm thiệp tiếc thương còn chưa ráo mực, nhưng tất cả đã được gom lên xe rác. Thậm chí, công an còn cử người canh gác gốc cây và đuổi những người muốn đến đặt hoa. [5]

Số phận khác nhau của những bó hoa tưởng niệm ấy đã phần nào phản chiếu cách chính quyền nhìn nhận và ứng xử với những câu chuyện phía sau chúng.

Việt Nam vốn không xa lạ với việc tưởng niệm

Ở nước ta, tưởng niệm người đã khuất vốn là một phần quen thuộc của đời sống xã hội. Dường như mỗi xã, phường đều có những tượng đài, bia đá hoặc không gian tưởng niệm. [6] Nhiều công trình tưởng niệm còn được chính quyền vận động nguồn lực xã hội để xây dựng. [7]

Mỗi năm cũng có biết bao hoạt động tưởng niệm dành cho những người chết vì chiến tranh, thiên tai, dịch bệnh hay tai nạn giao thông. [8] Thậm chí, việc tưởng niệm nạn nhân tai nạn giao thông đã trở thành một hoạt động quen thuộc trong các trường học. [9]

Đặt hoa chính là một trong những hình thức tưởng niệm quen thuộc nhất. Người ta dâng hoa tại nghĩa trang, đặt hoa trước đài tưởng niệm hay để lại một bó hoa, nén hương ở nơi một người qua đời – đó đều là những thực hành quen thuộc trong đời sống. [10][11][12]

Bởi vậy, một người mang hoa đến nơi xảy ra tai nạn để tưởng niệm người đã mất, xét riêng hành vi ấy, không có gì bất thường. Một bó hoa đặt bên đường trước hết vẫn chỉ là một cách thể hiện sự thương tiếc và tưởng nhớ.

Việt Nam cũng không có quy định nào về việc hoa tưởng niệm ven đường phải được dọn đi lúc nào mà chỉ có những quy định chung về sử dụng lòng đường, vỉa hè và bảo đảm trật tự, an toàn giao thông tại Nghị định 165/2024. [13] Chính quyền có thể quản lý không gian công cộng theo những quy định đó.

Tuy nhiên, quyền quản lý không gian công cộng không đồng nghĩa với việc mọi bó hoa đặt bên đường đều mặc nhiên phải bị thu dọn. Vì vậy, dư luận có quyền nghi ngờ về lý do những bó hoa ở “gốc cây công lý” lại bị thu dọn nhanh chóng khi chưa ghi nhận dấu hiệu gây cản trở giao thông hay trật tự công cộng.

Có lẽ, điểm khiến “gốc cây công lý” khác biệt nằm ở thông điệp gắn liền với những bó hoa ấy.

Câu chuyện phía sau những bó hoa ở “gốc cây công lý”

“Đây là lời cầu nguyện dành cho em, em không bị lãng quên. Pháp luật có bị bẻ cong do quyền lực, nhưng chúng tôi hành động để công lý được tôn trọng. […] Hãy đến mà xem, hãy đến cầu nguyện trong âm thầm, theo cách của bạn”.

Có lẽ, những dòng chia sẻ trên của một người dùng Threads đã nói hộ ý nghĩa mà nhiều người muốn gửi gắm vào những bó hoa dưới “gốc cây công lý”. [14]

Đúng như cái tên mà cộng đồng mạng đặt cho nơi này, những bó hoa không chỉ để tưởng nhớ một người đã ra đi. Sâu xa hơn, chúng còn là cách để công chúng lên tiếng cho một vụ việc mà họ tin rằng công lý vẫn chưa được thực thi.

Nguồn cơn của sự lung lay niềm tin đó chính là vụ tai nạn giao thông xảy ra trên đường Nguyễn Huy Tự (Hà Nội) vào ngày 30/5/2025 khiến một nữ sinh ra đi thương tâm. Hơn một năm sau, vụ việc bất ngờ gây chú ý trên mạng xã hội, đặc biệt là Threads với hàng triệu bài viết, liên tục nằm trong mục thịnh hành nhiều ngày liền. Nhiều danh khoản đã cáo buộc cựu đại biểu Quốc hội Nguyễn Sỹ Cương là người gây ra vụ tai nạn này nhưng không bị truy cứu trách nhiệm. [15]

Trong làn sóng bức xúc và hoang mang dâng cao, lời kêu gọi mang hoa tới nơi xảy ra tai nạn đã trở thành một trong những cách thức nổi bật nhất để kêu gọi cơ quan chức năng điều tra, làm rõ vụ việc.

Từ chiều 13/8, người dân bắt đầu tìm đến “gốc cây công lý”. Đến chiều hôm sau, hoa đã phủ kín một khoảng dưới gốc cây trước khi bị dọn đi.

Không khẩu hiệu lớn. Không tụ tập đông người. Chỉ có những bông hoa và lời nhắn dành cho một cô gái xấu số.

Tuy nhiên, những bó hoa ở “gốc cây công lý” đã trở thành một hình thức đấu tranh đòi hỏi sự minh bạch và trách nhiệm giải trình. Và đó là điểm khiến những bó hoa ở nơi đây khác với nhiều bó hoa tưởng niệm khác.

Dọn hoa không phải cách dẹp dư luận

Những bó hoa có thể bị dọn đi. Thậm chí, “gốc cây công lý” cũng có thể bị đốn hạ vào một ngày nào đó. Nhưng chính quyền không thể vì thế mà dọn được những câu hỏi đã xuất hiện trong đầu hàng trăm nghìn người.

Vấn đề trong vụ việc này chưa bao giờ nằm ở cái cây hay bông hoa. Một bó hoa có thể được dọn khỏi vỉa hè giống như việc một bài viết bị chặn trên mạng xã hội. [16] Tuy nhiên, sự hoài nghi không phải là một vật thể để có thể gom lên xe rác, cũng không phải một dòng trạng thái mà chỉ cần bấm nút chặn là không hiển thị nữa. Thực tế người dân cũng có muôn kiểu kêu gọi điều tra vụ việc. [17]

Sau khi chính quyền dọn hoa, số bài viết liên quan càng tăng mạnh. Trước đó, tính đến 14 giờ ngày 12/8, có hơn một triệu bài viết liên quan đến vụ việc kể trên. Tuy nhiên, đến 0 giờ ngày 15/8, trên Threads đã có bốn triệu bài viết liên quan đến cụm từ khóa “Cựu Đại biểu Quốc hội gây tai nạn rồi bỏ trốn”.

Có thể thấy, điều khiến dư luận bức xúc là những nghi vấn xoay quanh một vụ tai nạn chết người và cảm giác rằng cho đến nay họ vẫn chưa nhận được một lời xác nhận, giải thích đủ rõ ràng, thuyết phục từ cơ quan có thẩm quyền.

Trong hoàn cảnh đó, việc thu dọn hoa hay ngăn người dân đến đặt hoa không làm những nghi vấn biến mất. Trái lại, nó còn dễ làm nảy sinh thêm một câu hỏi khác: nếu không có điều gì cần né tránh, tại sao ngay cả những bó hoa tưởng niệm cũng không được để lại? Và cứ như vậy, một vụ việc lẽ ra cần được giải quyết bằng thông tin lại tiếp tục phức tạp thêm.

Điều công chúng cần là một câu trả lời xác đáng, minh bạch về những cáo buộc đang lan truyền trên mạng xã hội. Nếu những cáo buộc là đúng thì hãy xác nhận. Nếu những cáo buộc đó sai, hãy giải thích rõ sai ở đâu. Nếu người bị cộng đồng mạng nghi ngờ không liên quan đến vụ tai nạn, hãy công bố những thông tin có thể kiểm chứng để trả lại sự trong sạch cho họ. Và nếu còn những tình tiết chưa được làm rõ, hãy tiếp tục điều tra và lên tiếng trên những chứng cứ hiện có.

Những người mang hoa đến “gốc cây công lý” có thể không biết toàn bộ sự thật của vụ việc. Những cáo buộc đang lan truyền trên mạng cũng không đương nhiên trở thành sự thật chỉ vì có nhiều người tin hoặc chia sẻ chúng. Chính vì thế, cơ quan có thẩm quyền và báo chí càng phải lên tiếng để xác minh điều gì đúng, điều gì sai và công bố những gì công chúng cần được biết. Đó cũng là cách tốt nhất để bảo vệ tất cả những người liên quan, bao gồm gia đình nạn nhân, ông Nguyễn Sỹ Cương và cả uy tín của chính cơ quan thực thi pháp luật.

Thế nhưng, đến nay cơ quan có thẩm quyền và báo chí nhà nước vẫn hoàn toàn im lặng.

Điều đáng nói là, trong thời gian qua, cơ quan nhà nước Việt Nam luôn để ý từng bình luận, từng bài viết, từng lượt chia sẻ của người dân trên không gian mạng để xử phạt. [18] Thậm chí, họ xử phạt cả việc kể chuyện ma không có căn cứ trên Threads vì “gây hoang mang dư luận”. [19]

Vậy nên, chính quyền không thể vờ như không thấy hàng triệu bài viết cáo buộc Nguyễn Sỹ Cương. Bản thân việc Bộ Công an và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã yêu cầu chặn các bài có liên quan cũng cho thấy họ nhận thức được mức độ lan truyền của vụ việc này. [20] Cũng chính vì thế, việc im lặng cùng những động thái xử lý khó hiểu của các cơ quan nhà nước càng khiến người dân hoang mang.

Thay vì dọn sạch sự hoài nghi thì chính quyền đang tìm cách dọn đi nơi người ta gửi gắm sự hoài nghi ấy.