‘Biếm họa trên báo chí Sài Gòn trước 1975’

Cuốn sách ảnh in màu khổ A3 có nhan đề “Biếm họa trên báo chí Sài Gòn trước 1975”, được xuất bản năm 2024, là một công trình biên khảo công phu của nhà báo Phạm Công Luận. Tác giả là một nhà nghiên cứu về mảnh đất Sài Gòn, người đã cho ra đời nhiều tác phẩm có giá trị về miền Nam dưới thời Việt Nam Cộng hòa, chẳng hạn như “Một thời ở chợ Lớn”, “Hồi ức Phú Nhuận”, v.v. Cuốn sách tập trung giới thiệu lịch sử biếm họa, các chủ đề, và những họa sĩ đã có đóng góp nổi bật. Công trình biên khảo này đặc biệt mang giá trị bởi tính phổ biến của loại hình biếm họa như một chỉ dấu về mức độ khoan dung của không gian công cộng và quyền tự do ngôn luận trong thời kỳ hoàng kim của báo chí Sài Gòn.

Theo tác giả, thể loại biếm họa đã có mặt ở Việt Nam từ những năm 1920, tuy nhiên khi đó chỉ xuất hiện hạn chế trên các báo chí tiếng Pháp dành cho người Pháp và người Việt biết tiếng Pháp, mà nổi bật là tờ “Le cri de Saigon” (tạm dịch: Tiếng than của Sài Gòn), với mỗi trang bìa là một bức biếm họa về tình hình chính trị ở Đông Dương. Họa sĩ Andre Joyeux người Pháp, người giữ chức giám đốc Trường Mỹ thuật Gia Định, có thể gọi là người tiên phong trong việc phát triển biếm họa ở miền Nam Việt Nam. Các bức biếm họa của ông, chủ yếu vẽ bằng bút mực, khắc họa những căng thẳng, nghịch lý và ngụy biện trong luật lệ của chế độ thực dân Pháp tại Đông Dương. Ông gián tiếp phê phán sự phân biệt chủng tộc và sự bóc lột của quan chức Pháp trên mảnh đất thuộc địa.

Theo tác giả, báo chí biếm họa tại miền Nam Việt Nam chịu ảnh hưởng lớn từ hai nền báo chí Pháp và Mỹ. Phạm Công Luận cho rằng một trong những người sớm đưa biếm họa vào báo chí tiếng Việt là Trần Văn Hanh, nhà báo chuyên viết về đề tài thể thao và cũng là giám đốc của tuần báo Thể thao Đông Dương.